ABC żurawia

Poznaj pięknego i szybkiego żurawia (Grus grus) – jednego z największych polskich ptaków, który w ostatnich latach z sukcesem odbudowuje swoją liczebność.

Żuraw Grus grus (L. 1758) należy do rodziny żurawi, rzędu żurawiowych. Mimo sylwetki podobnej do bociana lub czapli nie jest z nimi spokrewniony. Bliżej z nim spokrewnione są ptaki z rodziny chruścieli, tj. łyska lub derkacz.

Zasięg lęgowy żurawia rozciąga się od wschodnich Niemiec, przez Europę Środkową, północno-środkową Azję aż do Morza Ochockiego. W Polsce występuje podgatunek nominatywny G. g. grus, którego zimowiska znajdują się poza zwartym areałem lęgowym, w południowej Europie i północnej Afryce.

Żuraw jest jednym z największych rodzimych gatunków ptaków, a z pewnością najwyższym. Osiąga 130 cm wysokości, rozpiętość skrzydeł dochodzi do 230 cm, a masa od 3 do nawet 8 kg. Kolor upierzenia jest szaropopielaty, szyja i głowa czarno-białe z czerwoną plamą na potylicy. Charakterystyczny „puszysty” ogon żurawia w rzeczywistości tworzą długie pióra z wnętrza skrzydeł. Płeć żurawi możemy rozróżnić jedynie po wielkości ptaków – samce są nieco większe od samic. Pisklęta po wykluciu są całe rude. U starszych piskląt ruda pozostaje tylko głowa, dzięki czemu łatwo możemy odróżnić je od ptaków dorosłych. Ptaki dorosłe pierzą się raz na 2 do 4 lat i wtedy na 5 do 6 tygodni stają się nielotne. Pierzenie przypada głównie na czerwiec i lipiec, ale nielotne osobniki bywają obserwowane już na początku maja, a także jeszcze w sierpniu.

Jako miejsca lęgowe żurawie wykorzystują wszelkie podmokłe i zabagnione tereny zarówno na obszarach leśnych, jak i w krajobrazie rolniczym. Preferują różnego rodzaju oczka wodne, torfowiska, starorzecza, doliny rzek i cieków wodnych, a nawet miejsca, gdzie woda występuje okresowo. Gniazdo – przeważnie otoczone wodą – zbudowane jest na różnego rodzaju wysepkach kępiastych olch, turzyc, trzciny i innych roślin wodnych. Niekiedy jest po prostu kopcem wystających z wody roślin.

Do lęgów ptaki przystępują najczęściej na końcu marca i na początku kwietnia. W zniesieniu dominują 2 jaja, rzadziej 1, a bardzo rzadko 3. Ptaki odbywają jeden lęg w roku, choć w wypadku straty mogą go powtarzać. Wysiadywanie trwa średnio około 31 dni. Po wykluciu pary z pisklętami przebywają w pobliżu gniazda. Młode nie klują się synchronicznie, tzn. w tym samym czasie, a wodzone pisklęta różnią się wielkością, co jest widoczne szczególnie w pierwszych tygodniach ich życia. Z wiekiem rodziny podejmują coraz dalsze wędrówki, oddalając się od miejsca lęgowego nawet o ponad kilometr. W tym czasie intensywnie szukają pożywienia na łąkach, a także w dużych łanach zbóż, w tym kukurydzy. Część ptaków dorosłych pierzy się w trakcie wodzenia młodych w miejscach, gdzie przystępowały do lęgu lub na zbiorowych pierzowiskach.

Żuraw jest ptakiem, który odżywia się zarówno pokarmem roślinnym, jak i zwierzęcym, w zależności od jego dostępności. W skład jego diety wchodzą zielone części roślin, ziarna zbóż, w tym kukurydzy, a także ich kiełki. Pokarm zwierzęcy stanowią głównie owady, dżdżownice i mięczaki, a także ryby, płazy i drobne ssaki. W czasie jesiennej migracji jako żerowiska żurawie najczęściej wybierają ścierniska po kukurydzy. Rosnąca liczebność populacji powoduje, że miejscami żurawie stają się gatunkiem konfliktowym. Problemy stwarzają najczęściej większe stada ptaków nielęgowych, szczególnie wiosną, kiedy wydziobują wschodzące zboża jare i kukurydzę, oraz latem przed żniwami, kiedy żerują w niższych uprawach zbóż, przede wszystkim owsa czy jęczmienia. Oprócz zjadania nasion nie mniej istotne szkody powodowane są przez wydeptywanie upraw.

Liczba udanych lęgów żurawia jest stosunkowo wysoka i wynosi 62–88 proc. Na podstawie obrączkowania wykazano również wysoki odsetek piskląt uzyskujących lotność, sięgający około 74 proc. Żurawie zaciekle bronią swoich gniazd i piskląt, a głównym drapieżnikiem powodującym straty jest dzik. Drugim czynnikiem zmniejszającym sukces lęgowy są zabiegi rolnicze, w tym głównie koszenie łąk oraz zbóż na kiszonki. Na zbiorowych noclegowiskach pierwsze pary z młodymi pojawiają się w połowie lipca, choć – jak wykazały ostatnie badania – część ptaków na dzień wraca w miejsce, gdzie odbywały lęgi. Pary z młodymi w miejscach lęgowych zazwyczaj widywane są do września, choć zdarzają się obserwacje nawet z początku października.

Wędrówki na zimowiska podejmowane są od początku września aż do grudnia. Na zimowiskach w Hiszpanii pierwsze ptaki pojawiają się w połowie października. Wiosną ptaki wracają w lutym i marcu, ale w czasie łagodnych zim w zachodniej Polsce mogą pojawiać się już pod koniec stycznia. Zdarzają się również przypadki, kiedy żurawie podejmują zimowanie w Polsce.

W Polsce gniazduje obecnie około 22 tys. par żurawi. Niegdyś gatunek ten był bardzo nieliczny, a obecny stan populacji jest wynikiem długofalowego, powolnego wzrostu liczebności trwającego co najmniej od lat 80. ubiegłego wieku, kiedy to liczebność żurawi w Polsce szacowana była zaledwie na 700–900 par. Na początku lat 90. było już około 2300–2600 par, a pod koniec dekady liczebność wzrosła do 5000–6000 par. W 2001 roku żurawie zostały objęte Monitoringiem Flagowych Gatunków Lęgowych.

Liczebność europejskiej populacji lęgowej żurawia szacuje się na 57–88 tys. par. Poza Polską najwięcej żurawi gniazduje w Rosji, Szwecji i w Finlandii. Liczebność populacji wędrujących przez Polskę, posiadających swoje lęgowiska w krajach leżących na północ i wschód od Polski, ocenia się na około 60–90 tys. osobników. Zimowe liczenia żurawi wykazały, zż we Francji, na Półwyspie Iberyjskim i w Maroku zimuje około 75 tys. osobników (pochodzących z lęgowisk w Skandynawii i z północy kontynentalnej Europy). W Algierii, Tunezji i Libii zimuje około 70 tys. ptaków (pochodzących z lęgowisk w północno-wschodniej Europie). W Turcji, południowo-zachodniej Azji do południowo-zachodniego Iranu na wschodzie, w Iraku i północno-wschodniej Afryce zimuje około 35 tys. żurawi (pochodzących z lęgowisk w północno-wschodniej części Europy i zachodniej Rosji).

Opracowano na podstawie pracy K. Koniecznego „Żuraw – Poradnik ochrony siedlisk i gatunków” oraz na podstawie własnych badań i obserwacji

Pomóż nam poznawać i chronić niezwykły świat dzikich gęsi!
Czekamy na Twoją pomoc! Dla nas liczy się każdy grosz!
Przekaż nam 1% swojego podatku,
wpisując do zeznania PIT numer KRS 303057.
Pomóż nam poznawać i chronić niezwykły świat dzikich gęsi!
Czekamy na Twoją pomoc! Dla nas liczy się każdy grosz!
Wspieraj nas darowizną na rachunek:
47 1540 1157 2034 6608 0895 0001.