ABC gęgawy

Poznaj bohaterkę naszej akcji, uroczą i tajemniczą gęgawę (Anser anser) – wytrawnego wędrowca i jedyną dziką gęś gniazdującą na terenie naszego kraju.

Gęgawa Anser anser (L. 1758) należy do rzędu blaszkodziobych, rodziny kaczkowatych, podrodziny gęsi. Występuje praktycznie w całej Europie i w Azji oraz na północnych obrzeżach Afryki.

Podgatunek nominatywny A. a. anser gniazduje na Islandii, w Szkocji i Anglii, Belgii i Holandii, północnych Niemczech, Danii, na wybrzeżach Norwegii i Finlandii, w Szwecji, Estonii, Czechach, Austrii, na Węgrzech i nielicznie na Bałkanach oraz Ukrainie. W Polsce występuje głównie na zachodzie i północy kraju. W europejskiej części Rosji gniazduje na południe od Sankt Petersburga oraz przy ujściach Donu i Wołgi. Populacja islandzka zimuje w Wielkiej Brytanii, a szkocka i angielska są osiadłe. Z kolei populacje północnoeuropejskie zimują w Hiszpanii i Holandii, a środkowoeuropejskie i bałkańskie – w Algierii oraz w Tunezji.

Warto pamiętać, że w Turcji, w południowej Rosji, w północnym Kazachstanie aż do północno-wschodnich Chin na wschodzie występuje podgatunek A. a. rubrirostris (być może zalatujący do Polski), zimujący nad Morzem Czarnym, Morzem Kaspijskim, w Iranie, w Iraku, a dalej na wschodzie w północnych Indiach aż do wybrzeży Pacyfiku w południowych Chinach.

Gęgawa jest naszą jedyną lęgową gęsią (nie licząc obserwowanych od niedawna pojedynczych lęgów bernikli kanadyjskiej). Jest także największym przedstawicielem gęsi z rodzaju Anser. Jej długość ciała wynosi 75–90 cm, a rozpiętość skrzydeł sięga 150–180 cm. Masa ciała waha się w granicach 2–4 kg, choć zdarzają się też cięższe samce osiągające nawet 5 kg.

Gęgawa jest przedstawicielem tzw. szarych gęsi. Jest dość jednolicie ubarwiona, brunatnoszaropopielata. Nogi szaroróżowe – u ptaków dorosłych w okresie lęgowym ciemnoróżowe, u młodych osobników ciemniejsze, brązoworóżowe. Dziób różowopomarańczowy, również bardziej jaskrawy u osobników dorosłych z białym zakończeniem, tzw. paznokciem. U pierwszorocznych ptaków paznokieć jest ciemny i jaśnieje w drugim kalendarzowym roku życia, choć czasem zdarza się to późnej. U dorosłych ptaków wraz z wiekiem pojawiają się także czarne plamki na brzuchu, których nie mają ptaki młode, u których brzuch jest jednolicie szarobiały. Dymorfizm płciowy jest słabo zaznaczony. Samce są generalnie większe od samic, ale jest to cecha, którą możemy zauważyć zazwyczaj dopiero wiosną u ptaków pływających w parach. Dojrzałość połciową ptaki te osiągają zazwyczaj w 3. lub 4. kalendarzowym roku życia.

Gęgawa zasiedla jeziora, stawy rybne, zbiorniki zaporowe i inne (nawet niewielkie) zbiorniki wodne, gdzie znajduje dogodne miejsca do założenia gniazda. Gniazduje pojedynczo lub w skupieniach liczących do kilkunastu gniazd. Na jednej z wysp o powierzchni około 37 arów na jeziorze Lednica zaobserwowano 22 zniesienia, przy czym niektóre gniazda oddalone były od siebie zaledwie o 2–3 metry. Gniazdo umieszcza najchętniej na wyspach i w gęstych szuwarach, a także na podtopionych krzewach, głowiastych wierzbach lub powalonych drzewach.

Z zimowisk ptaki wracają w lutym i na początku marca, a w czasie łagodnych zim nawet z końcem stycznia. Gęgawa przystępuje do lęgu raz w roku. W wypadku utraty lęgu na wczesnym etapie wysiadywania może go powtórzyć. W marcu i w kwietniu samice składają średnio 5–6 jaj, które wysiadują przez około 28 dni. Zdarza się, że ptaki podrzucają sobie jaja, a lęgi z większą niż 8 liczbą jaj pochodzą od kilku samic. Największe zniesie odnotowane na jeziorze Lednica liczyło 21 jaj.

Młode gęgawy klują się synchronicznie (tzn. w tym samym czasie) i są zagniazdownikami właściwymi. W kilka godzin po wykluciu opuszczają gniazdo i razem z rodzicami samodzielnie poszukują pokarmu. Pary gniazdujące na danym zbiorniku często gromadzą się w większe grupy, co zapewnia im większe bezpieczeństwo.

Na podstawie danych z obrączkowanych ptaków w okolicach Kiszkowa odnotowano, że część par z młodymi przemieszcza się na inne zbiorniki wodne, oddalone nawet o kilka kilometrów. Wszystkie tego rodzaju przemieszczenia odbywały się na wczesnym etapie wodzenia młodych. Młode uzyskują lotność po 60–70 dniach. Pary ptaków z młodymi pierzą się w miejscu lęgu, natomiast te, które straciły legi oraz ptaki nielęgowe wędrują na zbiorowe pierzowiska, które mogą gromadzić nawet kilka tysięcy ptaków.

W latach 1988–1996 w dolinie Baryczy liczebność ptaków nielęgowych oscylowała w granicach 50–70 proc. frakcji lęgowej. Około 40 proc. gniazd nie produkowało młodych. Straty były spowodowane głównie przez drapieżniki (kruk, wrona, dzik, jenot, lis) oraz z powodu porzucania gniazd. Para, której lęg zakończył się sukcesem, wychowywała średnio 3,6 lotnych młodych, co w przeliczeniu na parę lęgową wynosi 2 osobniki. Śmiertelność ptaków dorosłych wynosiła przeciętnie 15 proc. rocznie w pierwszych 5 latach od oznakowania, a w kolejnych 4 latach zmniejszała się systematycznie z 9 do 3 proc. Tylko około 3 proc. gęgaw żyło dłużej niż 10–11 lat.

Po wyprowadzeniu młodych i ponownym uzyskaniu lotności po pierzeniu część gęgaw porzuca tereny lęgowe. Ptaki z doliny Baryczy udają się do Niemiec w okolice Havellandii (Gulpersee) oraz w okolice Greifswaldu i na Rugię. Część obrączkowanych gęgaw z Kiszkowa wybiera podobny kierunek, czasem zalatując do Szwecji. Pojawiają się też w innych miejscach w Polsce (np. na Gople, w dolinie Noteci, w Parku Narodowym Ujście Warty). Po kilku tygodniach – w okresie września i października – część ptaków wraca w okolice miejsc lęgowych i dopiero stamtąd podejmuje migracje na zimowiska.

W drodze na zimowiska część gęsi może dalej wędrować przez Holandię i północną Francję, a część wraca, by obrać szlak na południe. Polskie gęgawy wędrują na zimowiska dwoma szlakami. Jeden z nich – nazywany atlantyckim – wiedzie przez północne Niemcy, Holandię, północną Francję do Hiszpanii. Szlak drugi – nazywany śródziemnomorskim – wiedzie przez Czechy, Jezioro Nezyderskie (Neusiedlersee), jezioro Balaton, Słowenię i Włochy, aż do północnej Tunezji i Algierii. Z dotychczasowych badań metodą obrączkowania wynika, że gęgawy spod Kostrzyna i znad dolnej Odry wędrują głównie szlakiem atlantyckim. Gęsi gniazdujące w dolinie Baryczy i w okolicach Gopła korzystają z obu szlaków. Nie wiadomo, jak zachowują się populacje gniazdujące w środkowej i wschodniej części Polski.

Zimowanie uzależnione jest od warunków pogodowych i surowości zimy. W ostatnich latach coraz więcej gęgaw zimuje na zachodzie kraju – np. zimą 2014/2015 przebywało w Polsce około 70 proc. ptaków obrączkowanych w okolicach Kiszkowa. Z pozostałych 10 proc. obserwowano w tym czasie w Niemczech, 10 proc. na południu Europy (Węgry, Włochy) oraz 10 proc. w Belgii i w Holandii. Z kolei podczas surowszej zimy 2012/2013 w Polsce zimowało zaledwie 30 proc. populacji, po około 30 proc. w Niemczech oraz w Belgii i w Holandii i około 10 proc. na południu, we Włoszech.

Ptaki obrączkowane w dolinie Baryczy lecące szlakiem atlantyckim zimą dolatywały do Hiszpanii, podczas gdy lecące szlakiem śródziemnomorskim docierały nawet do wybrzeży Algierii i Tunezji. Na zimowiskach pojawiają się już w październiku, choć gównie w listopadzie i w grudniu, a opuszczają je w lutym i w marcu. Do ciekawostek należą obserwacje poczynione w czasie bardzo łagodnej zimy 2015/2016, kiedy to część ptaków z okolic Kiszkowa zimowała w promieniu kilku kilometrów od miejsc lęgowych, a niekiedy w bezpośrednim sąsiedztwie tych miejsc.

Gęgawy są roślinożerne. Wiosną żywią się głównie świeżymi pędami traw, oziminami i rzepakiem. Latem preferują skoszone łąki oraz niskie uprawy owsa i jęczmienia. Zdarza się też, że siadają na polach innych upraw, ale tylko w wypadku, kiedy zboża „położyły się” i istnieje możliwość bezpiecznej obserwacji otoczenia. Na przeoranych polach gęgawy szukają najczęściej kłączy perzu. Zimą żerują na oziminach, plantacjach rzepaku i bardzo często na kukurydzianych ścierniskach.

Liczebność północno-zachodniej populacji, do której należą nasze gęgawy, szacowana jest obecnie na ponad 600 000 osobników, podczas gdy jeszcze w latach 90. ubiegłego wieku ta sama populacja liczyła około 200 000 osobników. Analogiczny wzrost możemy odnotować w Polsce. Monitoring Ptaków Polski prowadzony w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska wykazał, że gęgawa jest gatunkiem o największej dynamice wzrostu populacji lęgowej wśród krajowych gatunków ptaków. Na początku lat 80. ubiegłego wieku jej krajową liczebność szacowano na około 1500 par, na przełomie lat 1990 i 2000 na około 3000 par, a w połowie lat 2000 na 3200–3600 par. Najnowsze badania wskazują, że w Polsce gniazduje już około 6000–8000 par.

Opracowano na podstawie pracy J. Witkowskiego „Gęgawa – Poradnik ochrony siedlisk i gatunków” oraz na podstawie własnych badań i obserwacji

Pomóż nam poznawać i chronić niezwykły świat dzikich gęsi!
Czekamy na Twoją pomoc! Dla nas liczy się każdy grosz!
Przekaż nam 1% swojego podatku,
wpisując do zeznania PIT numer KRS 303057.
Pomóż nam poznawać i chronić niezwykły świat dzikich gęsi!
Czekamy na Twoją pomoc! Dla nas liczy się każdy grosz!
Wspieraj nas darowizną na rachunek:
47 1540 1157 2034 6608 0895 0001.